Μ · Α · Θ · Η · Μ · Α
ΥΛΗ ΓΛΩΣΣΑΣ
Έξι ενότητες + έκθεση, σε καθαρά πλαίσια
1 · Ενότητα 1
Επικοινωνία & είδη προτάσεων
| Στοιχεία επικοινωνίας | Πομπός · Δέκτης · Μήνυμα · Κώδικας · Δίαυλος · Πλαίσιο αναφοράς. |
|---|---|
| Αποφαντική | Δηλώνει κάτι (κατάφαση/άρνηση). «Ο Αίας διαβάζει.» |
| Ερωτηματική | Ρωτά. «Διαβάζεις;» · Ολική (ναι/όχι) ή μερική (ποιος, πού, πότε...). |
| Προστακτική | Δίνει διαταγή, παράκληση, οδηγία. «Άνοιξε το βιβλίο.» |
| Επιφωνηματική | Εκφράζει συναίσθημα έντονο. «Τι ωραία μέρα!» |
| Ευχετική | Εκφράζει ευχή. «Μακάρι να βρέξει.» |
2 · Ενότητα 2
Προφορικός vs. γραπτός λόγος · Δομή παραγράφου
Διαφορές
| Προφορικός | Άμεσος, με τόνο, χειρονομίες, παύσεις · συχνά ατελείς προτάσεις · γρήγορη ανατροφοδότηση. |
|---|---|
| Γραπτός | Διαρκής, αυστηρή σύνταξη, στίξη αντί τόνου, σχεδιασμός πριν · χωρίς άμεση ανατροφοδότηση. |
Δομή παραγράφου
| Θεματική περίοδος | Η πρώτη πρόταση. Δηλώνει την κύρια ιδέα. |
|---|---|
| Σχόλια / Λεπτομέρειες | Αναπτύσσουν με παραδείγματα, αιτιολόγηση, σύγκριση, ορισμό, αιτία-αποτέλεσμα. |
| Κατακλείδα | Η τελευταία πρόταση. Συμπεραίνει ή συνοψίζει. |
3 · Ενότητα 3
Περιγραφή · Αφήγηση · Επιχειρηματολογία
| Περιγραφή | Δείχνει με λέξεις. Κυρίαρχα: επίθετα, αισθήσεις, χώρος. Χρόνοι: συνήθως ενεστώτας/παρατατικός. |
|---|---|
| Αφήγηση | Λέει τι έγινε. Κυρίαρχα: ρήματα δράσης, χρονικοί δείκτες (μετά, ξαφνικά, την επόμενη μέρα). Χρόνοι: αόριστος, παρατατικός. |
| Επιχειρηματολογία | Πείθει. Κυρίαρχα: θέση → επιχείρημα → παράδειγμα/τεκμήριο → ανασκευή αντίθετης άποψης → συμπέρασμα. Λέξεις-κλειδιά: επειδή, διότι, συνεπώς, ωστόσο, αντίθετα. |
4 · Ενότητα 4 (α)
Παραγωγή, σύνθεση & επιθετικοί προσδιορισμοί
| Παράγωγη λέξη | Πρωτότυπη + παραγωγική κατάληξη. βιβλίο → βιβλι-άριο, βιβλι-οθήκη, βιβλι-ικός. |
|---|---|
| Σύνθετη λέξη | Δύο (ή περισσότερα) θέματα. βιβλιοπώλης (βιβλίο + πωλώ), αυτο-κίνητο. |
| Συνθετικά | α' & β' συνθετικό · συνδετικό φωνήεν (συνήθως -ο-). |
| Επιθετικός προσδιορισμός | Επίθετο που προσδιορίζει ουσιαστικό, σε γένος-αριθμό-πτώση. «Ο καλός μαθητής». |
| Κατηγορούμενο | Προσοχή: μετά από συνδετικό ρήμα (είμαι, γίνομαι, φαίνομαι). «Ο μαθητής είναι καλός.» — όχι επιθετικός προσδιορισμός. |
4 · Ενότητα 4 (β)
Κλίση ουσιαστικών & επιθέτων
Ουσιαστικά — κλίνονται κατά γένος (αρσενικό · θηλυκό · ουδέτερο), αριθμό (ενικός · πληθυντικός) και πτώση (ονομαστική · γενική · αιτιατική · κλητική).
| Αρσενικά | σε -ος (ο μαθητής → λάθος, σε -ος: ο δρόμος), -ας (ο πατέρας), -ης (ο μαθητής), -ες/-εις (ο συγγραφέας). |
|---|---|
| Θηλυκά | σε -α (η μέρα), -η (η ζάχαρη), -ος (η μέθοδος), -ω (η ηχώ). |
| Ουδέτερα | σε -ο (το βιβλίο), -ι (το παιδί), -μα (το γράμμα), -ος (το βάθος), -υ (το δάκρυ). |
Επίθετα — συμφωνούν με το ουσιαστικό σε γένος-αριθμό-πτώση. Παραδείγματα: καλός / καλή / καλό · βαθύς / βαθιά / βαθύ · γλυκός / γλυκιά / γλυκό.
5 · Ενότητα 5
Πρόσωπα · Συζυγίες · Φωνές · Χρόνοι ρήματος
| Πρόσωπα | α' (εγώ / εμείς), β' (εσύ / εσείς), γ' (αυτός-ή-ό / αυτοί-ές-ά). |
|---|---|
| Αριθμοί | Ενικός · Πληθυντικός. |
| Συζυγίες | Α' συζυγία: τονίζονται στη λήγουσα (-ώ, -άω). αγαπώ, νικώ. Β' συζυγία: τονίζονται στην παραλήγουσα (-ω). γράφω, διαβάζω. |
| Φωνές | Ενεργητική (-ω, -ώ): δράση κάνει το υποκείμενο. λύνω. Παθητική / Μέση (-ομαι): δράση δέχεται ή κάνει στον εαυτό του. λύνομαι. |
| Χρόνοι Ε.Φ. | Ενεστώτας · Παρατατικός · Αόριστος · Εξακολουθητικός Μέλλοντας · Στιγμιαίος Μέλλοντας · Παρακείμενος · Υπερσυντέλικος · Συντελεσμένος Μέλλοντας. |
6 · Ενότητα 6
Πτώσεις των ουσιαστικών
| Ονομαστική (Ον.) | Υποκείμενο ή κατηγορούμενο. «Ο Αίας διαβάζει.» |
|---|---|
| Γενική (Γεν.) | Δηλώνει κτήση, ποσότητα, αναφορά. «Το βιβλίο του Αίαντα.» |
| Αιτιατική (Αιτ.) | Αντικείμενο ή επιρρηματικός προσδιορισμός. «Διαβάζω βιβλίο.» |
| Κλητική (Κλ.) | Κλήση, προσφώνηση. «Αία, έλα εδώ!» |
Tip: για να βρεις πτώση, ρώτα — Ποιος; (Ον.) · Ποιανού; (Γεν.) · Ποιον; (Αιτ.) · Ω + όνομα; (Κλ.)
7 · Έκθεση
Σκελετός έκθεσης + τα 4 πιθανά θέματα
Δομή 4 παραγράφων
| Πρόλογος | Σύντομη εισαγωγή — γιατί το θέμα μας απασχολεί σήμερα. |
|---|---|
| Κύριο Α | 1ο επιχείρημα + παράδειγμα. |
| Κύριο Β | 2ο επιχείρημα + παράδειγμα (διαφορετική σκοπιά). |
| Επίλογος | Σύνθεση + προσωπική θέση. |
Τα 4 πιθανά θέματα — μίνι σκελετοί
- Η αξία της ισορροπημένης διατροφής για την υγεία. Επιχειρήματα: ενέργεια & συγκέντρωση · πρόληψη ασθενειών · ψυχική διάθεση. Παράδειγμα: μεσογειακή διατροφή.
- Γιατί σήμερα δεν τρώμε υγιεινά & δεν γυμναζόμαστε. Επιχειρήματα: ρυθμοί ζωής · διαφήμιση πρόχειρου φαγητού · οθόνες αντί κίνησης. Παράδειγμα: σχολικό κυλικείο vs. σπιτικό φαγητό.
- Δημιουργικές δραστηριότητες — τι κερδίζουμε. «Δημιουργικές» γιατί φτιάχνουμε κάτι δικό μας. Κέρδη: αυτοεκτίμηση, υπομονή, φαντασία, παρέα. Παράδειγμα: μουσικό όργανο, ζωγραφική, μαγειρική.
- Οθόνη (τηλεόραση/κινητό/υπολογιστής) vs. έντυπο βιβλίο. Οθόνη: πληροφορία, διασκέδαση, ταχύτητα. Βιβλίο: συγκέντρωση, φαντασία, ηρεμία, ποιότητα. Σύνθεση: συμπλήρωμα — όχι ή/ή.