Μ · Α · Θ · Η · Μ · Α
ΥΛΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ
Κύτταρο · θρέψη · μεταφορά · αναπνοή
ΚΕΦ. 1 — Το κύτταρο & η οργάνωση της ζωής
1.2 · Κύτταρο
Το κύτταρο — η μονάδα της ζωής
| Ορισμός | Το κύτταρο είναι η μικρότερη μονάδα ζωής. Όλοι οι οργανισμοί αποτελούνται από ένα (μονοκύτταροι) ή πολλά (πολυκύτταροι) κύτταρα. |
|---|---|
| Βασικά μέρη | Πλασματική μεμβράνη (περιβάλλει & ελέγχει είσοδο/έξοδο ουσιών) · Κυτταρόπλασμα (το «εσωτερικό», όπου γίνονται οι διεργασίες) · Πυρήνας (το «κέντρο ελέγχου», περιέχει το DNA). |
| Φυτικό κύτταρο — επιπλέον | Κυτταρικό τοίχωμα (από κυτταρίνη, εξωτερικά της μεμβράνης) · Χλωροπλάστες (για φωτοσύνθεση) · μεγάλο χυμοτόπιο. |
| Ζωικό κύτταρο | ΔΕΝ έχει κυτταρικό τοίχωμα, ΔΕΝ έχει χλωροπλάστες, έχει μικρά χυμοτόπια. |
1.3 · Οργάνωση
Η οργάνωση των πολυκύτταρων οργανισμών
Στους πολυκύτταρους οργανισμούς, τα κύτταρα οργανώνονται σε ιεραρχία:
| Κύτταρο | Η βασική μονάδα. |
|---|---|
| Ιστός | Σύνολο κυττάρων ίδιου είδους που κάνουν την ίδια δουλειά. Παράδειγμα: μυϊκός ιστός. |
| Όργανο | Σύνολο ιστών που συνεργάζονται για μια λειτουργία. Παράδειγμα: η καρδιά. |
| Σύστημα | Σύνολο οργάνων που συνεργάζονται. Παράδειγμα: κυκλοφορικό σύστημα (καρδιά + αγγεία + αίμα). |
| Οργανισμός | Όλα τα συστήματα μαζί. |
ΚΕΦ. 2 — Πρόσληψη ουσιών & πέψη
2.1 · Φωτοσύνθεση
Παραγωγή θρεπτικών ουσιών στα φυτά — Φωτοσύνθεση
| Τι είναι | Η διαδικασία με την οποία τα φυτά παράγουν τη δική τους τροφή (γλυκόζη) από απλά ανόργανα συστατικά, χρησιμοποιώντας ηλιακή ενέργεια. |
|---|---|
| Πού γίνεται | Στους χλωροπλάστες των φυτικών κυττάρων (κυρίως στα φύλλα), που περιέχουν την πράσινη χρωστική χλωροφύλλη. |
| Α' ύλες (εισροές) | Διοξείδιο του άνθρακα (CO₂) · Νερό (H₂O) · Ηλιακή ενέργεια. |
| Προϊόντα (εκροές) | Γλυκόζη (τροφή) · Οξυγόνο (απελευθερώνεται στην ατμόσφαιρα). |
| Σύνοψη | CO₂ + H₂O + ηλιακή ενέργεια → γλυκόζη + O₂. |
| Σημασία | Τα φυτά είναι αυτότροφοι οργανισμοί (παράγουν μόνα τους την τροφή τους). Όλοι οι άλλοι (ζώα, μύκητες) είναι ετερότροφοι — εξαρτώνται από τα φυτά. |
2.2 · Πέψη — μονοκύτταρα
Πρόσληψη & πέψη στους μονοκύτταρους οργανισμούς
| Πώς προσλαμβάνουν τροφή | Απευθείας από το περιβάλλον μέσω της πλασματικής μεμβράνης. Δεν έχουν στόμα ή πεπτικό σύστημα. |
|---|---|
| Φαγοκυττάρωση | Η μεμβράνη περικλείει το τρόφιμο και το «καταπίνει», σχηματίζοντας ένα πεπτικό κενοτόπιο μέσα στο κύτταρο. |
| Πινοκυττάρωση | Παρόμοιο, αλλά για υγρά (μικρά σταγονίδια διαλυμένων ουσιών). |
| Πέψη | Στο πεπτικό κενοτόπιο, ένζυμα διασπούν την τροφή σε μικρές χρήσιμες ουσίες. |
| Αποβολή | Τα άχρηστα προϊόντα εξέρχονται μέσω της μεμβράνης πάλι. |
2.4 · Πέψη — άνθρωπος
Πρόσληψη & πέψη στον άνθρωπο
Το πεπτικό σύστημα του ανθρώπου είναι ένας μακρύς αγωγός (~9 m) με βοηθητικά όργανα γύρω του.
| Στόμα | Μηχανική πέψη με τα δόντια · έναρξη χημικής πέψης (αμυλάση στο σάλιο διασπά το άμυλο). |
|---|---|
| Φάρυγγας → Οισοφάγος | Μεταφέρει την τροφή με περισταλτικές κινήσεις στο στομάχι. |
| Στομάχι | Παράγει γαστρικά υγρά (HCl + ένζυμα). Διασπά κυρίως πρωτεΐνες. Καταλήγει σε «τροφικό χυλό». |
| Λεπτό έντερο | Κύρια πέψη & απορρόφηση θρεπτικών ουσιών στο αίμα. Δέχεται χολή (από συκώτι/χοληδόχο κύστη — διασπά λίπη) και παγκρεατικό υγρό. |
| Παχύ έντερο | Απορρόφηση νερού & αλάτων. Σχηματισμός κοπράνων. |
| Πρωκτός | Αποβολή των κοπράνων (αφόδευση). |
| Βοηθητικά όργανα | Σιελογόνοι αδένες, ήπαρ (συκώτι), χοληδόχος κύστη, πάγκρεας. |
Θρεπτικές κατηγορίες (σελ. 48–50)
| Υδατάνθρακες | Κύρια πηγή ενέργειας. Πηγές: ψωμί, ζυμαρικά, ρύζι, φρούτα. |
|---|---|
| Πρωτεΐνες | «Υλικό δόμησης» κυττάρων. Πηγές: κρέας, ψάρι, αυγά, όσπρια. |
| Λίπη | Αποθήκη ενέργειας · προστασία οργάνων. Πηγές: λάδι, βούτυρο, ξηροί καρποί. |
| Βιταμίνες & μεταλλικά | Σε μικρές ποσότητες — απαραίτητα για λειτουργίες (π.χ. ασβέστιο για κόκαλα, σίδηρος για αίμα). |
| Νερό | Διαλύτης, μέσο μεταφοράς, ρυθμιστής θερμοκρασίας. |
ΚΕΦ. 3 — Μεταφορά & αποβολή ουσιών
3.1 · Μεταφορά — μονοκύτταρα
Μεταφορά & αποβολή στους μονοκύτταρους οργανισμούς
| Μέσο | Απευθείας από το περιβάλλον στο κύτταρο μέσω της πλασματικής μεμβράνης. |
|---|---|
| Διάχυση | Οι ουσίες μετακινούνται από εκεί που υπάρχουν σε μεγάλη συγκέντρωση προς εκεί που υπάρχουν σε μικρή. Δεν χρειάζεται ενέργεια. |
| Όσμωση | Διάχυση νερού μέσω της μεμβράνης. |
| Αποβολή | Τα άχρηστα προϊόντα εξέρχονται με το ίδιο τρόπο (διάχυση). |
3.2 · Μεταφορά — φυτά
Μεταφορά & αποβολή στα φυτά
| Ρίζες | Απορροφούν νερό & μεταλλικά άλατα από το έδαφος (κυρίως μέσω ριζικών τριχιδίων). |
|---|---|
| Αγγεία ξύλου (ξύλωμα) | Μεταφέρουν νερό & άλατα από τις ρίζες προς τα φύλλα (ανοδική πορεία). |
| Αγγεία ηθμού (φλοίωμα) | Μεταφέρουν γλυκόζη (προϊόν φωτοσύνθεσης) από τα φύλλα προς όλα τα μέρη του φυτού. |
| Στομάτια | Μικρά ανοίγματα στα φύλλα. Από εκεί γίνεται η διαπνοή (αποβολή νερού ως υδρατμοί) και η ανταλλαγή αερίων (CO₂ μέσα, O₂ έξω). |
3.4 · Μεταφορά — άνθρωπος
Μεταφορά & αποβολή στον άνθρωπο
Κυκλοφορικό σύστημα
| Καρδιά | «Αντλία» — σπρώχνει το αίμα σε όλο το σώμα. 4 κοιλότητες: 2 κόλποι (πάνω) + 2 κοιλίες (κάτω). |
|---|---|
| Αγγεία | Αρτηρίες: αίμα από την καρδιά. Φλέβες: αίμα προς την καρδιά. Τριχοειδή: λεπτότατα αγγεία όπου γίνεται η ανταλλαγή ουσιών με τα κύτταρα. |
| Αίμα | Μεταφέρει: οξυγόνο, θρεπτικά, ορμόνες, άχρηστα προϊόντα. Αποτελείται από πλάσμα + ερυθρά + λευκά αιμοσφαίρια + αιμοπετάλια. |
Αποβολή ουσιών — απεκκριτικό σύστημα
| Νεφροί | Φιλτράρουν το αίμα · παράγουν ούρα (απέκκριση αζωτούχων ουσιών). |
|---|---|
| Ουρητήρες → Ουροδόχος κύστη → Ουρήθρα | Συγκέντρωση & αποβολή ούρων. |
| Δέρμα (ιδρώτας) | Αποβολή νερού + αλάτων + λίγης αζωτούχου ουσίας. |
| Πνεύμονες | Αποβολή CO₂ + υδρατμών. |
ΚΕΦ. 4 — Αναπνοή
4.1 · Αναπνοή — μονοκύτταρα
Αναπνοή στους μονοκύτταρους οργανισμούς
| Τι είναι αναπνοή | Η διαδικασία με την οποία το κύτταρο αξιοποιεί τη γλυκόζη για να παράγει ενέργεια. Σπάει τη γλυκόζη με τη βοήθεια του οξυγόνου. |
|---|---|
| Σύνοψη | Γλυκόζη + O₂ → CO₂ + H₂O + ενέργεια. |
| Στα μονοκύτταρα | Το O₂ μπαίνει με διάχυση από τη μεμβράνη. Η αντίδραση γίνεται μέσα στο κύτταρο. Το CO₂ φεύγει πάλι με διάχυση. |
| Διαφορά από φωτοσύνθεση | Η φωτοσύνθεση αποθηκεύει ενέργεια (γλυκόζη). Η αναπνοή απελευθερώνει την ενέργεια αυτή. |
4.4 · Αναπνοή — άνθρωπος
Αναπνοή στον άνθρωπο
| Όργανα | Ρινική κοιλότητα → Φάρυγγας → Λάρυγγας → Τραχεία → Βρόγχοι → Βρογχιόλια → Κυψελίδες (στους πνεύμονες). |
|---|---|
| Κυψελίδες | Χιλιάδες μικροσκοπικοί «μπαλόνια». Εκεί γίνεται η ανταλλαγή αερίων με το αίμα. |
| Διάφραγμα | Μυς κάτω από τους πνεύμονες. Συσπάται → εισπνοή. Χαλαρώνει → εκπνοή. |
| Εισπνοή | Είσοδος αέρα πλούσιου σε O₂. Πάει στις κυψελίδες. |
| Εκπνοή | Έξοδος αέρα πλούσιου σε CO₂ (από τα κύτταρα, μέσω αίματος). |
| Ανταλλαγή αερίων | Στις κυψελίδες: O₂ περνά στο αίμα · CO₂ περνά από το αίμα στις κυψελίδες (διάχυση). |
| Κυτταρική αναπνοή | Στα κύτταρα: O₂ + γλυκόζη → CO₂ + H₂O + ενέργεια. Αυτό το CO₂ φεύγει μέσω αίματος προς τους πνεύμονες. |